Eladio Rodríguez, LEXICÓGRAFO.

“O Diccionario enciclopédico gallego-castellano plasma o ser de Galicia como tradición enxebre aberta ó universal”. É a expresión coa que Camilo Fernández Valdehorras, escritor e profesor de Filoloxía galega e portuguesa da Universidade de Barcelona, define a que, sen dúbida, é a obra máis significativa de Eladio Rodríguez que, sen embargo, non a viu publicada, xa que primeira edición faise logo do seu pasamento.
Foi en 1950, coa aparición da editorial Galaxia e o patrocinio da Casa de Galicia de Caracas, cando se empezou a xesta-lo proxecto de publicación desta obra que recolle “unha importantísima consunción de voces, modismos, locucións, refráns, costumes. En paciente tarea de moitos anos, recadou datos sustos dese mundo amplo, emocionado, que é a vida popular. Non só léxicos, senón históricos, xeográficos e etnográficos. Coñecía con verdadeiro amor o dicir das xentes do pobo”, según escribe Fernández del Riego.
Foi un traballo de compilación refráns, cantigas, modismos populares…que lle ocupou a Eladio Rodríguez toda unha vida, e que hoxe atopamos recollida nunha primeira edición de tres volumes sacados ó mercado por Galaxia entre os anos 1958 e 1961, e baseados nun manuscrito de preto de 15.000 cuartillas que hoxe está depositado na Fundación Penzol, según os datos dos profesores do Departamento de Literatura Galega da Universidade de Santiago María Álvarez de la Granja e Ernesto González Seoane. Esta primeira edición de Galaxia –a tenor das explicacións de Fernández Valdehorras- artellouse en tres volumes: un lemario cunhas 46.000 entradas e dous apéndices (un vocabulario de voces pandialectais ordenado por Bernardino Graña e Méndez Ferrín de 114 páxinas e outras 77 cun vocabulario castelán-galegode 4.638 palabras. Inclúense tamén 11.363 refráns e máis de 12.000 locucións ou frases proverbiais.
O Diccionario Enciclopédico gallego-castellano foi pacientemente construido por don Eladio a través da recollida de palabras e da súa clasificación en numerosísimas fichas. Da paixón que adicou a este labor ó longo da súa vida conta Ramón Otero Pedrayo que don Eladio recollía palabras ata durmido.
Algúns exemplos do que contén este Diccionario Enciclopédico gallego-castellano son:

*) BECERRO.- “Tombo, libro de pergameo no que conventos e mosteiros copiaban os seus privilexios e pretensas máis importantes. Os becerros máis sinalados de Galicia eran os de Sobrado dos Monxes, Samos, Celanova, Oseira, Melón, Meira, Monfero e San Clodio do Ribeiro de Avia”.
*) GALLOUFA.- “Comida que se daba ós peregrinos pobres que viñan a Santiago pedindo esmola. Equivale á “compostela”.
*) MIÑATO.- “Afirman ós campesinos que se laguen colle a cabeza dun miñato e a coloca sobre o estómago, farase querer de todos, especialmente das mulleres; e que se a cabeza do miñato se pendura do pescozo duna galiña, esta correrá sempre e non parará ata que llela quiten; e que se frota co sangue do miñato a crista dun galego, este non volverá cantar”.
*) ALFOMBRA.- “O tiracoios ou tirapedras especial chamado alfombra empregábano os rapaces dos arrabaldes da Coruña nos combates a cantazos que adoito sostiñan entre si, divididos por bandos, pois con ese enxeño arrebolaban coas pedras moito máis lonxe que coa man. As pedreas desapareceron e da alfombra só queda unha pequena lembranza”.
*) MARIMONDA.- “Cada unha das tres protagonistas do conto galego folclórico titulado As tres marimondas, unhas mulleres malencaradas e con cabelos moi revoltos para lles poñer medo ós nenos”.
*) ESTRUMAR.- “Antigamente estrumábanse as rúas dalgunhas cidades galegas; como isto era perigoso para a saúde pública, as ordenanzas de Ourense de 1509 prohibiron que dende os primeiros de cda mes de decembro se lanzaran estrumes nas rúas”.
*) CALZADO.- “Consta en documentos que por auto e pregón do Concello da Coruña do ano 1434 se prohibiu adicarse á venda de calzado a quen non pertencese á Confraría de zapateiros e non fose vecinos ou moradores da poboación, ós que o auto chamaba estranxeiros de forra. Decrétase tamén que os que non respectasen o acordo se lles imponía por primeira vez 60 maravedís de multa; a segunda vez, a perda do calzado; a terceira, trinta días na cadea e máis o pago de dita pena. No auto xa se dicía que a Confraría dos zapatos era antiga”.
*) BUXAINA.- No xogo da buxaina hai as modalidades: da cova e do circo. Para o primeiro faise de antemán unha cova pequena no chan; un dos xogadores tira con forza o peón para que baile; botan os seus sobre el os demais, procurando que os ferretes fagan cuncas no que baila; e cando acaba de dar voltas, o dono substitúeo por outro peón de pouca estima, feito xeralmente de pau-pau para que faga de pandote. Recolle cada quen na palma da man a súa buxaina, que se ha demanter bailando, e bótana á rolda contra o pandote. Se os xoguetes quedan moi xuntos, (“dándose bicos”, como os rapaces din), a buxaina non pode recollerse ata que deixe de bailar, caendo mentres sobre ela as buxainas de tódolos demáis. Ó pandar outro, reitira o anterior o seu peón, dicindo: pu que agarro, pois de non dicilo ha seguir pandando. E se o pandote está na focha todos procuran facelo saír de novo cos golpes dos seus peóns; mais se algún destes fica dentro, o dono non pode retiralo ata que pare de bailar. Cando algunha buxaina consegue sacar un pandote da cova colócano entre dúas pedras, e alí cada xogador dálle co ferrete da buxaina catro cuncas de bandallo tan fortes que non é raro que escache, partindo en dous”.